Filosoof Leibowitz: bezetting fnuikt democratie in Israël

't Kan Anders
2002 nr. 6

hoofdmenu

inhoudsopgave

archief

over 'tKA

uw reactie

Helaas, enkele jaren geleden overleden: de filosoof Leibowitz, ook wel het geweten van Israël genoemd. In 1967 voorspelde hij de huidige burgeroorlog tussen Israëli en Palestijnen. Hij zag de ellende aankomen. Was hij behalve controversieel denker soms pessimist? Profeet misschien? In 1993 zei hij er zelf dit van: "Ik heb nooit de toekomst voorzien, ik heb alleen maar naar het heden gekeken....en dat kan iedereen".

'Dissonantie'
In 1967 kregen de westelijke Jordaanoever en de Strook van Gaza (na de verovering in de Zesdaagse Oorlog) een militair bestuur. Als een Israëlisch soldaat de grens over ging kreeg hij met andere Israëlische regels te maken. Leibowitz zag die interne tegenspraak. Hij geeft er ook een voorbeeld van. Ten westen van de Groene Lijn (de bestandslijn van 1967) is er een democratie met een liberaal rechtssysteem. Ten oosten van die lijn heerst een ondemocratisch militair bestuur en een militair rechtssysteem. Ten westen van de lijn kan niemand zonder vorm van proces langer dan 48 uur worden vastgehouden, maar ten oosten ervan mag iemand twaalf dagen worden vastgezet zonder dat zelfs zijn familie wordt ingelicht. 'Onze soldaten, opgevoed met humane, democratische en liberale waarden, moeten zich anders gedragen als ze in dienst zijn. Zo ontstaat iets wat 'dissonantie' genoemd wordt.'

Wat is een volk, wat is een land en wat is een staat? Wat is een democratie? Leibowitz hield zich met dergelijke begrippen en de inhoud ervan bezig. Hij niet alleen trouwens, ook andere Israëlische hoogleraren, onder wie Avraham Burg, vooral bekend als mogelijk opvolger van Peres en Barak, lange tijd parlementsvoorzitter. Hun lezingen tijdens een conferentie zijn in een verslag annex boek gebundeld en in het Nederlands vertaald onder de titel: "Yeshayahu Leibowitz, 'Het geweten van Israël'", Amsterdam 1993, uitgever Arena.

Tegenspraak in waardenstelsel
'Teken in gedachte eens een driehoek', zei Leibowitz tijdens die conferentie. 'Schrijf in de ene hoek de letter b: bezette gebieden. Schrijf in een andere hoek de letter d: democratie. En schrijf in de laatste hoek de letter j: joodse staat. Ik beweer nu dat elke combinatie van twee van deze hoekpunten in tegenspraak is met het derde hoekpunt. Draai deze driehoek maar op zijn rechterzijde, op zijn linkerzijde of zet hem op zijn kop: hoe je hem wendt en hoe je hem ook keert, elke combinatie van twee hoekpunten is in tegenspraak met het derde. Dat is de interne tegenspraak die bestaat in ons waardenstelsel. Wat voor staat willen we? We willen een democratische joodse staat. Maar als we een democratische joodse staat willen, zal dat een territoriale prijs kosten (...). Als we de bezette gebieden en ook een democratische staat willen, dan zal die staat niet joods zijn, want dan moeten ook de inwoners van de bezette gebieden stemrecht krijgen en zal al vrijwel meteen eenderde van de parlementszetels worden bezet door de inwoners van de bezette gebieden'. (Felle uithaal van Leibowitz naar de volgens hem antizionistische ultraorthodoxen. Zijn commentaar: 'Maar waarom zouden wij de staf breken over deze joden?').

Liegen voor volk en vaderland
Leibowitz wijst er op dat de demografische verhoudingen gaan veranderen. Is de verhouding jodenArabieren in '93 twee op een, in de nabije toekomst krijgen de Arabieren de meerderheid. Zijn conclusie luidt: 'En als we de eenheid van het land van Israël willen bewaren en ook een joodse staat willen, dan kost ons dat de democratie: het is nu eenmaal onmogelijk zó lang met dwang over zo'n grote bevolking te heersen en vol te houden dat je democraat bent. Wij zijn op dit moment voorwaardelijk gegarandeerde democraten, maar die situatie gaat onherroepelijk gepaard met een sluipend aantastingsproces. Denk eens aan de Shin Betaffaire...' In dit verband, ter informatie (ontleend aan hetzelfde verslag): op 13 april 1984 werden twee Palestijnse terroristen gevangen genomen na een kaping van een Israëlische autobus. De Palestijnen bleken een paar dagen later te zijn gedood. Bij Shin Bet volgden ontslagen. Vervolgens blijkt uit het onderzoek van de Commissie Landau dat 'een toegewijde, vaderlandslievende geheime dienst het juist achtte om de rechtbanken systematisch voor te liegen, om patriottische redenen, voor volk en vaderland'. Leibowitz: 'Dus wat voor staat willen we nu?' Enzovoort...

Moeten we hedentendage vaststellen dat met Leibowitz ook zijn gedachtengoed is overleden?

Sonja van Wier